We laten elke dag digitale voetsporen na. Wat we bekijken, aanklikken of overslaan: online mediadiensten verzamelen meer data dan ooit tevoren. Tegelijk groeit het wantrouwen en de bezorgdheid. Mediagebruikers weten dat hun gedrag online gemonitord wordt, alleen hebben ze nauwelijks zicht op hoeveel data precies wordt verzameld en vooral wat ermee gebeurd. Datatransparantie en -controle zijn volledig zoek.

Een studie van imec-mict-UGent (binnen het Solid4Media-project) bekijkt dat spanningsveld van naderbij. De onderzoekers testten of privacy dashboards, overzichtelijke interfaces die data tonen op een gebruiksvriendelijke manier, gebruikers meer inzicht en vertrouwen kunnen geven in mediaplatformen.

Wanted: datatransparantie

Het digitale landschap wordt vandaag gedomineerd door big-techbedrijven (bv. Meta, Google) die gigantische hoeveelheden data verwerken, vaak zonder duidelijke uitleg. Dat creëert niet alleen een kloof tussen platformen en gebruikers, het ondermijnt ook de fundamentele rechten vastgelegd in de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). En vooral: het voedt wantrouwen.

Binnen die context verschijnen privacy dashboards als een mogelijke oplossing. Ze tonen welke gegevens over een gebruiker worden verzameld, waarvoor die worden gebruikt en in sommige gevallen krijgt de gebruiker ook de controle om gegevens aan te passen of te verwijderen. Maar hebben ze een effect op onze interactie met een streamingplatform?

Hét experiment: een fictieve streamingdienst

De onderzoekers bouwden een fictieve streamingomgeving (gebaseerd op VRT MAX). Deelnemers kregen de opdracht om de dienst te gebruiken zoals ze dat normaal zouden doen: programma’s aanklikken, favorieten aanduiden, content ontdekken … daarna kregen ze één van de verschillende versies van een privacy dashboard te zien. Die versies verschilden op twee vlakken:

1) Mate van transparantie

Sommige dashboards toonden louter ruwe data zoals persoonsgegevens en kijkgeschiedenis. Andere dashboards gingen een stapje verder en lieten ook verwerkte data zien zoals gebruikersprofielen en assumpties op basis van kijkgedrag. Denk aan voorspellingen over voorkeuren (genres), aanbevelingen, of zelfs impliciete conclusies (“Je hebt wellicht kinderen, omdat je naar #LikeMe kijkt”)

2) Controle of niet

Sommige dashboards waren louter informatief zonder enige vorm van controle. Andere gaven actieve controle aan de gebruikers. Zo konden ze assumpties verwijderen, toestemmingen aanpassen of datadeling uitbreiden/beperken.

Na afloop van de interactie met het streamingplatform én het privacy dashboard, vulden de deelnemers een online survey in die peilde naar het vertrouwen in de mediadienst, het streamingplatform en het privacy dashboard alsook het adoptiepotentieel.

Vertrouwen werkt aanstekelijk

Uit de resultaten blijkt dat VRT als organisatie een hoge vertrouwensscore krijgt (3,96/5), net als de streamingdienst (3,89/5). Het privacy dashboard scoorde iets lager (3,41/5), wat logisch is: dashboards zijn voor veel gebruikers nog onbekend terrein.

Toch toont de studie iets opvallend: wie een hoge mate van vertrouwen heeft in VRT of VRT MAX, heeft ook meer vertrouwen in het dashboard. Dit fenomeen noemen we een trust transfer: vertrouwen in een bekend systeem straalt af op nieuwe, onbekende technologieën.

Daarnaast speelden ook enkele gebruikerskenmerken een rol:

• Privacybezorgdheid beïnvloedt vertrouwen in de mediaorganisatie, het streamingplatform en het dashboard
• Digitale geletterdheid bepaalt mee of gebruikers een dashboard betrouwbaar vinden
• Eerdere ervaring met de streamingdienst is de sterkste voorspeller: hoe vertrouwder iemand is met het platform, hoe sterker de trust transfer

Privacy is belangrijk ... maar krijgt niet de nodige aandacht

Een andere opvallende bevinding uit de studie: deelnemers spendeerden veel meer tijd aan het verkennen van content dan aan het bekijken van het privacy dashboard. Dat bevestigt eerdere inzichten uit privacyonderzoek: mensen zeggen wel dat privacy belangrijk is, toch klikken ze privacy-instellingen vaak snel weg. We maken ons zorgen, maar handelen er zelden naar.

De onderzoekers schuiven twee oplossingen naar voren:

1. Integreer transparantie in de gewone interface, bijvoorbeeld via melding als "Waarom zie ik deze aanbeveling?"
2. Breid privacy dashboards uit met persoonlijk relevante functies, zodat ze meerwaarde bieden en gebruikers genudged worden naar meer aandacht voor hun privacy.

Conclusie: meer controle, meer vertrouwen

De studie toont aan dat dashboards potentieel hebben als vertrouwensinstrument. Gebruikers willen informatie delen, maar niet blind. Wanneer ze, via transparantie, begrijpen welke data wordt gebruikt en ze zelf controle over de situatie ervaren, groeit het vertrouwen van de gebruiker in een mediaservice.

Mediabedrijven moeten privacy serieus nemen en hun gebruikers toegankelijke tools aanbieden, gestoeld op het recht op transparantie en controle. Zo kunnen ze het vertrouwen bij het publiek opbouwen of behouden en maken mediagebruikers bewuste keuzes rond datadeling. Een win-win voor elke partij!

‍

Meer weten?

• Contacteer de onderzoeker:Emma Devos.
• Lees meer over het Solid4Media-project.