Wat hebben Whatsapp, Snapchat, Life360 en Find My met elkaar gemeen? Het zijn allemaal apps die de locatie van gebruikers kunnen weergeven aan vrienden en familie. Het bekijken van iemands geografische positie, oftewel locatiemonitoring, is tegenwoordig toegankelijk voor een breed publiek. Waar gespecialiseerde apps zoals Life360 of 'Zoek mijn' (Find My) specifiek ontworpen zijn om locaties te delen, bieden ook populaire sociale media zoals WhatsApp en Snapchat locatiemonitoring aan als extra functie naast hun kernactiviteiten zoals chatten. Door een eenvoudige installatie van nieuwe apps of aanwezigheid van locatiemonitoring in bestaande populaire apps, kan men tegenwoordig in één oogopslag zien waar een naaste zich bevindt.
Ook voor ouders is locatiemonitoring een handige manier om de activiteiten van hun kroost gade te slaan en vanop afstand een digitaal oogje in het zeil te houden. Critici vrezen verstikkende controle of een dystopische Big Brother verbeelding van locatiemonitoring, maar klopt dit beeld? Er is immers weinig geweten over hoe Vlaamse kinderen en jongeren locatiemonitoring in de praktijk ervaren. Welke tools gebruiken hun ouders om hun locatie te monitoren en wat vinden ze daarvan? In welke mate monitoren jongeren elkaar, en wat zijn hun redenen daarvoor?
Om hier meer inzicht in te krijgen maakten we gebruik van de data van de meest recente Apenstaartjarenstudie waarin 5531 Vlaamse kinderen en jongeren bevraagd werden naar tal van media-activiteiten. Zo ook werd een batterij aan vragen over locatiemonitoring gesteld aan een subgroep van 1609 kinderen uit de eerste en tweede graad lager onderwijs én 975 jongeren uit de 3de graad lager onderwijs en alle graden in het secundair onderwijs.
Locatiemonitoring is geen randfenomeen, integendeel. Een op vier van de kinderen geeft aan dat ze soms een toestel of gadget (zoals een smartphone of AirTag) bij zich dragen waarmee hun ouders kunnen zien waar ze zijn.
Bij jongeren blijkt pas echt hoe courant locatiemonitoring is geworden. Een ruime meerderheid (64%) geeft aan dat hun ouders één of meerdere toepassingen gebruiken om hun locatie na te gaan, variërend van bluetooth-trackers tot locatiefuncties in sociale media.
Vooral Whatsapp blijkt populair te zijn. 30% geeft aan dat de live-locatiefunctie gebruikt wordt door hun ouders om hen te monitoren. Op de tweede plaats volgen specifiek ontworpen smartphonetoepassingen zoals Life360 en Glympse. Deze worden volgens 24% van de jongeren benut. Daarnaast kunnen ook toepassingen die standaard in besturingssystemen zijn ingebouwd, zoals Find My (Apple) en Find My Mobile (Samsung), bekoren (20%). Ook Snapchat, zeer populair bij jongeren, dient bij 18% van de jongeren als instrument voor ouders om een oogje in het zeil te houden.
Bluetooth-trackers zoals AirTags worden over het algemeen minder gebruikt, maar jongeren in de derde graad lagere school (10-12 jaar) vormen een uitzondering. Zij gaven vaker dan jongeren uit het middelbaar aan dat hun ouders bluetooth-trackers gebruiken. Tot slot: bij bijna 3 op de 10 de jongeren worden meerdere locatiemonitoringtools naast elkaar gebruikt, bv. FindMy én Snapchat.
Waarom bekijken ouders de locatie van hun kinderen? Het meest voorkomende antwoord is veiligheid: liefst 7 op de 10 jongeren uit het middelbaar geven aan dat ouders hun locatie bekijken omdat ze zich zorgen maken om hun veiligheid. Er is wel een verschil op vlak van gender. Meisjes (77%) blijken veiligheid vaker op te geven als reden waarom ouders hen monitoren in vergelijking met jongens (67%). Dit sluit aan bij bestaande narratieven met betrekking tot de veiligheid van meisjes en hun vermeende kwetsbaarheid. Daarbovenop geven meisjes (54%) ook vaker dan jongens (46%) aan dat locatiemonitoring door ouders hen een veilig gevoel bezorgt. Verder gebeurt locatiemonitoring ook om praktische redenen, bijvoorbeeld ter ondersteuning bij het ophalen, aldus 37% van de jongeren. Een laatste reden toont dat locatietracking normaal is geworden. De opties ‘omdat het tegenwoordig normaal is’ en ‘gewoon omdat het kan’, worden beiden aangeduid door 20% van de jongeren.
Ouders monitoren de locatie van een jongere voornamelijk wanneer er afgeweken wordt van de normale gang van zaken. Wanneer de jongere niet reageert op een bericht of oproep, of te laat thuiskomt gaan ouders even de locatie na. Daarnaast valt de normalisering van locatiemonitoring ook op in andere situaties. Zo geeft 1 op de 3 jongeren wiens ouders hun locatie bekijken aan dat dit gebeurt wanneer ze onderweg zijn, maar ook wanneer ze op school of bij vrienden zijn.
Weten jongeren wanneer ouders hun locatie bekijken? Niet altijd, want de helft geeft aan dat er geen duidelijke afspraken zijn over wanneer ouders hun locatie mogen volgen. Iets minder dan de helft (46%) stelt dat ouders soms kijken zonder dit vooraf te vragen of te melden. Toch betekent dit niet dat jongeren daarom beter willen weten hoe en wanneer hun ouders kijken waar ze zijn. De meerderheid (61%) vindt het dan ook normaal dat hun ouders kunnen zien waar men is. Tot slot voelt meer dan de helft (55%) zich niet bekeken door hun ouders. Slechts 17% vindt dat hun locatie deel is van het privéleven en dat het monitoren ervan niet hoort.
Niet alleen ouders bekijken de locatie van jongeren, ook leeftijdsgenoten doen dit. Bijna 7 op de 10 jongeren geeft aan dat vrienden hun locatie bekijken. Anders dan bij ouders, zijn specifieke technologieën hierbij minder populair, maar toch geeft 1 op de 5 jongeren aan dat smartphoneapps, ingebouwde systemen of bluetooth-trackers gebruikt worden onder vrienden. Populairder is het om de locatie van vrienden te checken via sociale media. Snapchat is daar eenzame koploper: twee derde van de jongeren geeft aan dat vrienden de Snap Map gebruiken om hun locatie te checken.
Hoewel heel wat jongeren het niet noodzakelijk vinden dat vrienden kijken naar hun locatie, lijkt er wel sprake van wat we als een surveillancecultuur onder jongeren kunnen benoemen. In tegenstelling tot locatiemonitoring door ouders, waarbij veiligheid en praktische redenen primeren, kijken vrienden voornamelijk naar locaties uit nieuwsgierigheid (40%), omdat het normaal is (40%) of gewoon omdat het kan (38%). Ook praktische redenen (36%) komen aan bod. Het bekijken van locaties vanuit een bezorgdheid om de veiligheid keert opnieuw terug bij vrienden, maar in mindere mate dan bij tracking door ouders (22%). Meisjes duidden dit opnieuw beduidend vaker aan dan jongens (26% vs. 16%). Net als bij locatiemonitoring door ouders rapporteren meisjes (32%) ook vaker een veilig gevoel dankzij het delen van locaties met vrienden dan jongens (21%).
Waar 5 op de 10 jongeren aangeeft geen duidelijke afspraken te hebben met hun ouders over het volgen van hun locatie, ligt dit aantal bij vrienden met 7 op de 10 aanzienlijk hoger. Verder geeft meer dan de helft aan dat vrienden niet altijd toestemming vragen alvorens ze locaties volgen. De meerderheid (63%) voelt zich weliswaar niet bekeken door vrienden; bijna de helft (45%) beschouwt locatiemonitoring door vrienden dan ook als normaal. Opvallend: jongens zijn meer gesteld op hun privacy. Zij geven vaker dan meisjes aan zich bekeken te voelen (14% vs 9%) én vinden vaker dat hun locatie deel is van het privéleven (18% vs 8%).
Locatiemonitoring is in heel wat Vlaamse gezinnen en vriendengroepen een dagelijkse realiteit. Sociale media en specifieke apps worden ingezet om een oogje in het zeil te houden. Er vallen wel enkele verschillen op in het waarom: voor ouders is veiligheid belangrijk, vrienden blijken eerder nieuwsgierig en kijken naar locaties omdat het normaal is. Daarnaast voelen jongeren zich ook meer bekeken door hun ouders dan door hun vrienden. Belangrijk is de conversatie rond het thema, of eerder het gebrek hieraan. Zo gaven heel wat jongeren aan dat er niet altijd afspraken zijn in verband met locatiemonitoring. Duidelijke communicatie lijkt dus op zijn plaats. Tot slot mogen we het beeld van jongeren die totale controle door hun ouders ondergaan laten varen. Als onderdeel van sociale relaties waarbij zorg centraal staat, gebeurt locatiemonitoring vaak vanuit positieve motieven gericht op het ondersteunen en beschermen van elkaar.
Hou de vinger aan de pols rond mediaonderzoek via de updates van Mediapunt.
Ontdek onze publicaties met nieuw onderzoek, artikels waarin we dieper in data duiken, aankondingen van interessante events en actualiteitsgerelateerde opiniestukken.
