media.dossier. Vlaanderen en het venster op de wereld
Vlaanderen en het venster op de wereld
De evolutie van buitenland-berichtgeving in het Vlaamse televisienieuws (2003-2024)
Voorwoord
Dit mediadossier is ontwikkeld op basis van data uit het Elektronisch Nieuwsarchief. De gebruikte dataset bestrijkt de periode 2003–2024 en werd opgebouwd aan de hand van een consistent codeboek, waarmee het Vlaamse televisienieuws systematisch in kaart werd gebracht. Onder televisienieuws verstaan we hierbij het 19u-journaal van VRT en het 19u-nieuws van VTM. In dit dossier zoomen we in op de mate waarin, en de manier waarop, het buitenland wordt gerepresenteerd in het Vlaamse televisienieuws.
Op basis van de data uit het Elektronisch Nieuwsarchief kunnen we systematisch in kaart brengen welke landen in het nieuws worden vermeld. Zo krijgen we enerzijds zicht op welke landen en regio’s een prominente aanwezigheid hebben in het Vlaamse televisienieuws. Daarnaast bieden we eerst een algemeen overzicht van de omvang van buitenlands nieuws en de thema’s die het vaakst gelinkt zijn met het buitenland.
Deze populatiedata laten toe om op een unieke manier inzicht te krijgen in de aanwezigheid van buitenlands nieuws en in hoe de twee Vlaamse (VRT-VTM) zenders hiermee omgaan. Bovendien maakt deze longitudinale benadering het mogelijk om veranderingen in buitenlandse nieuwsberichtgeving over de voorbije twee decennia te analyseren, een periode waarin zowel de nieuwsredacties als de marktposities van beide zenders aanzienlijk zijn geëvolueerd. Op die manier hopen we meer inzicht te bieden in het buitenlandse nieuwsaanbod dat het Vlaamse publiek via televisienieuws krijgt voorgeschoteld.
Samenvatting
In dit mediadossier onderzochten we de evolutie van buitenlandse nieuwsberichtgeving in het Vlaamse televisienieuws over de afgelopen 20 jaar (2003 – 2024). De resultaten tonen aan dat buitenlands nieuws in de nieuwsuitzendingen van VRT en VTM minder aandacht krijgt dan binnenlands nieuws, maar wel een stabiele plek heeft in beide journaals. VRT besteedt wel structureel meer ruimte aan het buitenland dan VTM. Gemiddeld bestaat 30,5%van de nieuwsduur bij VRT uit buitenlands nieuws, tegenover 22,1% bij VTM. Daarnaast bestaat nog 20% van het nieuws (op beide zenders) als ‘gemengd’n ieuws, waarbij zowel Belgische als buitenlandse actoren samen voorkomen.
Hoewel beide zenders focussen op gelijkaardige gebeurtenissen in het buitenland, zet VRT iets vaker in op ‘hard’ buitenlandsnieuws, met meer aandacht voor politiek, internationale betrekkingen en institutionele thema’s. VTM doet dat ook, maar brengt daarnaast relatief vaker zachtere of sensationelere vormen van buitenlands nieuws, zoals criminaliteit, rampen en human-interestverhalen. Deze verschillen wijzen op licht uiteenlopende redactionele keuzes tussen de publieke en commerciële omroep.
Verder tonen de resultaten aan dat buitenlands nieuws vaak korter wordt behandeld dan binnenlands nieuws en sterk gebeurtenis-gedreven blijft. De verschillen tussen beide zenders worden vooral zichtbaar tijdens grote internationale gebeurtenissen. Tijdens de Arabische Lente in 2011 liep het verschil in aandacht voor buitenlands nieuws sterk op, terwijl de zenders in de periode nadien dichter naar elkaar toe groeiden. In 2022 zorgde de oorlog in Oekraïne opnieuw voor een sterke toename van buitenlandse berichtgeving op beide zenders, wat bevestigt dat internationale conflicten een grote impact hebben op de nieuwsagenda in Vlaanderen. Ook bij de escalatie van het conflict tussen Israël en Palestina werd opnieuw een duidelijke kloof zichtbaar tussen VRT en VTM.
Over het algemeen is er geen duidelijke stijging of daling zichtbaar in de buitenlandse berichtgeving, en blijven de verschillende regio’s doorheen de tijd relatief consistent vertegenwoordigd. Wel is er sprake van een lichte daling in de aandacht voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika, terwijl de aandacht voor Europa (exclusief België) binnen de buitenlandse berichtgeving licht is toegenomen. VRT en VTM focussen grotendeels op dezelfde landen en regio’s. Zo is de Verenigde Staten op beide zenders vrij consistent het meest prominente land (buiten België) in het nieuws.
Tot slot bevestigt het onderzoek dat buitenlandse berichtgeving in Vlaanderen sterk focust op conflict, oorlog, politiek en rampen. Dit is een logisch gevolg is van de gebeurtenissen in de wereld, maar kan wel bijdragen aan een al te eenzijdig en problematiserend beeld van die wereld.
Methode
Zoals eerder vermeld, maken we voor dit dossier gebruik van de ENA-dataset (ElektronischNieuwsArchief). Dit archief verzamelt sinds 2003 systematisch alle hoofdnieuwsuitzendingen (19u) van de twee belangrijkste Vlaamse televisienieuwszenders, Het Journaal (VRT) en Het Nieuws (VTM),en codeert deze uitzendingen op dagelijkse basis. De analyse bestrijkt alle uitzendingen tussen 1 januari 2003 en 31 december 2024, wat resulteert in een onderzoeksperiode van 22 jaar. Het rapport van Wouters et al. (2009), dat een periode van zes jaar omvatte, kon reeds indicaties van bepaalde evoluties blootleggen. Aangezien onze onderzoeksperiode bijna vier keer zo lang is, biedt deze studie een meer robuuste basis om uitspraken te doen over structurele veranderingen in de buitenlandse nieuwsberichtgeving.
De regio’s en landen worden in de ENA dataset gecodeerd op basis van de vermelding van landen. Wanneer een item bijvoorbeeld Afghanistan vermeldt, impliceert dit niet noodzakelijk dat de berichtgeving zich ook fysiek in Afghanistan afspeelt; het kan evengoed gaan om internationale onderhandelingen, diplomatieke relaties of andere contexten waarin het land wordt genoemd. De toewijzing aan wereldregio’s gebeurt steeds op basis van vermelde landen en de regio waartoe deze behoren. Elk nieuwsitem kan aan maximaal acht landen worden toegewezen.
Daarnaast staat in dit dossier de nieuwsduur centraal. Wanneer we spreken over een aandeel, verwijst dit steeds naar het percentage van de totale zendtijd waarin een regio of een land genoemd wordt. Deze maatstaf achten we geschikt en analytisch relevant, aangezien eerder onderzoek aantoont dat buitenlandse nieuwsitems gemiddeld korter zijn dan binnenlandse items (Wouters et al.2009).
Buitenlands nieuws kan daardoor wel frequent voorkomen, maar voor het publiek minder zichtbaar zijn doordat het een beperkter deel van de zendtijd inneemt. Aangezien maximum 8 landen per nieuwsitem voorkomen, wordt de duurtijd aan alle genoemde landen binnen dat item toegekend. Bij analyses op het niveau van wereldregio’s of landen kunnen de opgetelde aandelen daardoor hoger uitvallen dan honderd percent. Deze percentages moeten dan ook worden geïnterpreteerd als het aandeel van de totale nieuwsduur waarin een bepaalde regio of een bepaald land voorkomt.
